CNC tezgâhlarında takımın nasıl hareket edeceği, hangi koordinat sisteminin kullanılacağı, kesmenin doğrusal mı dairesel mı yapılacağı ve birçok işleme fonksiyonu G kodları aracılığıyla kontrol edilir.
G kodları, CNC programının temelini oluşturan komutlardır. Operatör veya programcı tarafından yazılan bu komutlar CNC kontrol ünitesi tarafından okunur ve tezgâh eksenlerinin belirlenen şekilde hareket etmesi sağlanır.
Örneğin bir kesici takımın parçaya hızlı şekilde yaklaşması, belirli bir ilerlemeyle düz kesim yapması veya bir yay boyunca hareket etmesi farklı G kodlarıyla tanımlanır.
Önemli not: G kodlarının büyük bölümü Fanuc, Mitsubishi, Haas, Siemens gibi kontrol sistemlerinde benzer olsa da bazı kodların kullanımı ve anlamı kontrol ünitesine göre değişebilir. Programlama yapmadan önce kullanılan tezgâhın kontrol ünitesi ve üretici kılavuzu mutlaka dikkate alınmalıdır.
| G Kodu | Görevi | Açıklama |
|---|---|---|
| G00 | Hızlı hareket | Takımı kesme yapmadan hızlı şekilde belirtilen koordinata götürür. |
| G01 | Doğrusal kesme | Belirlenen ilerleme değeriyle düz çizgi üzerinde kesme hareketi yaptırır. |
| G02 | Saat yönünde dairesel hareket | Takımı saat yönünde yay veya daire boyunca hareket ettirir. |
| G03 | Saat yönünün tersine dairesel hareket | G02’nin ters yönlü karşılığıdır. |
| G17 | XY düzlemi | Dairesel interpolasyon ve bazı işlemler için XY düzlemini seçer. |
| G18 | XZ düzlemi | Özellikle CNC torna uygulamalarında sık kullanılan XZ düzlemini seçer. |
| G19 | YZ düzlemi | YZ çalışma düzlemini seçer. |
| G20 | İnç sistemi | Program ölçülerinin inch olarak yorumlanmasını sağlar. |
| G21 | Metrik sistem | Program ölçülerinin milimetre olarak kullanılmasını sağlar. |
| G28 | Referans noktasına dönüş | Tezgâh eksenlerini referans noktasına göndermek için kullanılır. Kullanım şekli kontrol sistemine göre dikkat gerektirir. |
| G40 | Takım yarıçap telafisini iptal | G41 veya G42 ile verilen takım yarıçap telafisini kapatır. |
| G41 | Sol takım yarıçap telafisi | Programlanan takım yolunun sol tarafında yarıçap telafisi uygular. |
| G42 | Sağ takım yarıçap telafisi | Programlanan takım yolunun sağ tarafında yarıçap telafisi uygular. |
| G43 | Takım boy telafisi | Freze tezgâhlarında takım boyunun programa tanıtılmasında kullanılır. Genellikle H değeriyle beraber çalışır. |
| G49 | Takım boy telafisini iptal | Aktif takım boy telafisini kaldırır. |
| G54 | İş parçası sıfırı | En sık kullanılan iş parçası koordinat sistemlerinden biridir. |
| G55-G59 | Alternatif iş sıfırları | Aynı tezgahta farklı parça veya bağlama noktalarının sıfırlarını tanımlamak için kullanılır. |
| G81 | Standart delik delme çevrimi | Basit delik delme operasyonlarında kullanılan hazır çevrimdir. |
| G82 | Beklemeli delik çevrimi | Delik dibinde belirli süre bekleme gereken uygulamalarda kullanılabilir. |
| G83 | Kademeli derin delik delme | Talaş tahliyesi amacıyla matkabın kademeli ilerlediği delik çevrimidir. |
| G84 | Kılavuz çekme | CNC tezgâhlarında diş açma/kılavuz çekme çevrimlerinde kullanılır. |
| G90 | Mutlak ölçülendirme | Koordinatlar parçanın belirlenmiş sıfır noktasına göre hesaplanır. |
| G91 | Artımsal ölçülendirme | Her yeni hareket, takımın mevcut konumuna göre tanımlanır. |
| G94 | Dakikadaki ilerleme | İlerleme değerini genellikle mm/dakika olarak tanımlar. |
| G95 | Devir başına ilerleme | İlerleme değerini milimetre/devir şeklinde tanımlar. Tornada sık kullanılır. |
| G96 | Sabit kesme hızı | CNC tornada parça çapı değişirken kesme hızının sabit tutulmasını sağlar. |
| G97 | Sabit devir | G96 sabit kesme hızı fonksiyonunu iptal ederek spindle devrini doğrudan RPM olarak kullanır. |
CNC programlamada en temel iki hareket kodu G00 ve G01‘dir.
G00, takımın kesme yapmadan mümkün olan hızlı hareketle pozisyon değiştirmesi için kullanılır. Örneğin kesici takım parçadan uzaktayken başlangıç noktasına yaklaşmak için G00 kullanılabilir.
G01 ise gerçek kesme hareketidir. Takımın hangi hızla ilerleyeceği F (Feed) değeriyle belirtilir.
Basit olarak:
G00 X50 Z5Takım hızlı hareketle belirtilen noktaya gider.
G01 Z-20 F0.20Takım belirlenen ilerleme değeriyle Z ekseninde kesme hareketi yapar.
Buradaki F değeri, kullanılan programlama moduna ve tezgâha göre mm/dakika veya mm/devir anlamına gelebilir.
Dairesel yüzeylerin işlenmesinde G02 ve G03 komutları kullanılır.
G02, saat yönünde dairesel interpolasyon yapar.
G03, saat yönünün tersine dairesel interpolasyon yapar.
Bu komutlarla radyüs, yay ve dairesel profiller işlenebilir. Hareketin tanımlanmasında kontrol sistemine göre R radyüs değeri veya I, J, K yay merkezi değerleri kullanılabilir.
Bu iki kod CNC programlamanın en önemli konularından biridir.
G90 mutlak programlamada bütün koordinatlar belirlenmiş parça sıfırına göre hesaplanır.
Örneğin:
G90
G01 X50
G01 X100Takım önce X50 konumuna, ardından parça sıfırına göre X100 konumuna gider.
G91 artımsal programlamada ise verilen değer mevcut pozisyona eklenir.
G91
G01 X50
G01 X50İlk komutta takım 50 mm, ikinci komutta bulunduğu yerden tekrar 50 mm hareket eder.
Bu nedenle G90/G91 seçiminin yanlış yapılması takımın beklenmeyen bir noktaya hareket etmesine neden olabilir.
CNC tezgâhının kendi makine koordinat sistemi vardır. Ancak parçayı işlerken programcı genellikle parçanın belirli bir noktasını iş parçası sıfırı olarak kabul eder.
G54 en yaygın kullanılan iş parçası koordinat sistemidir.
Aynı tabla üzerine birden fazla parça bağlandığında veya farklı bağlama konumları kullanıldığında G55, G56, G57, G58 ve G59 gibi farklı iş sıfırları da kullanılabilir.
Bu sistem sayesinde aynı CNC programının farklı bağlama noktalarında kullanılması kolaylaşır.
G kodları ağırlıklı olarak hareket ve işleme fonksiyonlarını yönetirken M kodları tezgâhın yardımcı fonksiyonlarını kontrol eder.
Örneğin:
| M Kodu | Genel kullanım |
|---|---|
| M03 | İş milini saat yönünde çalıştırır |
| M04 | İş milini ters yönde çalıştırır |
| M05 | İş milini durdurur |
| M06 | Takım değiştirme |
| M08 | Soğutma sıvısını açar |
| M09 | Soğutma sıvısını kapatır |
| M30 | Program sonu ve programın başlangıca dönmesi |
M kodlarında kontrol ünitesi ve tezgâh üreticisine bağlı farklılıklar G kodlarına göre daha fazla olabilir.
Modern CNC programları çoğu zaman CAM yazılımlarıyla hazırlanıyor olsa bile G kodlarını bilmek CNC operatörü ve programcısı için hâlâ çok önemlidir.
Programın ne yaptığını anlayabilmek, hatalı takım hareketini fark edebilmek, ilerleme ve devirleri değiştirebilmek, takım yollarında küçük düzeltmeler yapabilmek ve tezgâhta oluşan problemleri çözebilmek için temel G kodlarının okunabilmesi gerekir.
Özellikle G00, G01, G02, G03, G40, G41, G42, G43, G54, G90 ve G91 gibi temel komutları anlayan bir operatör, CNC programının çalışma mantığını çok daha rahat takip edebilir.
G kodları CNC tezgâhının hangi hareketi nasıl gerçekleştireceğini belirleyen programlama komutlarıdır. Ancak başarılı bir CNC programı yalnızca G kodlarından oluşmaz. Takım seçimi, kesme hızı, ilerleme, talaş derinliği, iş parçası malzemesi ve doğru kesici uç geometrisi de işleme performansını doğrudan etkiler.